“Chess is so inspiring that I do not believe a good player is capable of having an evil thought the game.”
Ang malalim na obserbasyong ito ni Wilhelm Steinitz, isang dating World Chess Champion, ay nagbibigay ng isang kamangha-manghang pananaw upang tingnan ang buhay at isip ni Jose Rizal, ang pambansang bayani ng Pilipinas.
Si Rizal, isang tao na bantog sa kanyang hindi natitinag na disiplina at walang tigil na paghahangad ng kaalaman, ay nakahanap ng kapanatagan at pagpukaw ng isip sa laro ng chess sa panahon ng kanyang mapaghamong pagpapatapon sa Dapitan.
Isang Buhay na May Layunin: Ang Hindi Natitinag na Pagsisikap ni Rizal
Hindi kailanman nag-aksaya ng kahit isang segundo si Jose Rizal. Patuloy na inilalarawan siya ng mga makasaysayang tala bilang isang tao na masinsinang namamahala ng kanyang oras, laging nakikibahagi sa mga gawain na nakikinabang sa kanyang sarili o sa kanyang komunidad. Mahirap isipin si Rizal na nagpapalipas lang ng oras nang walang ginagawa. Ang bawat sandali ay isang pagkakataon para sa paglago, isang pagkakataong mag-ambag, o isang paraan upang mapabuti ang buhay ng mga nasa paligid niya.
Ang dedikasyong ito ay hindi kailanman naging mas maliwanag kaysa sa kanyang apat na taong pagpapatapon sa Dapitan, mula Hulyo 17, 1892, hanggang Hulyo 31, 1896. Malayo sa pagsuko sa kawalan ng pag-asa o pagkabalisa, ginawa ni Rizal ang kanyang pagpapatapon bilang isang panahon ng kapansin-pansing pagiging produktibo. Nagtayo siya ng paaralan para sa mga batang lalaki, nagpatayo ng ospital, nagpatupad ng modernong pamamaraan ng agrikultura, nagtayo ng sistema ng tubig, at nakatuklas pa nga ng mga bihirang uri ng hayop na kinilala sa Europa. Bukod sa mga napakalaking proyektong ito, nagpakitang-gilas din si Rizal bilang isang negosyante, imbentor, at isang prolipikong manunulat.
Ang Artistikong Isip ni Rizal sa Dapitan
Ang mga gawa ni Rizal sa sining sa panahon ng kanyang pagpapatapon sa Dapitan ay tunay na kamangha-mangha. Ang kanyang iba’t ibang likha ay nagpapakita ng isang taong malalim na konektado sa kanyang kapaligiran at patuloy na nagpapahayag ng kanyang pagkamalikhain:
Mga Iskultura: “Model Head of a Dapitan Girl” (Luad), “Sacred Heart of Jesus” (Terra Cotta, 1894), “Mother’s Revenge” (Luad, 1894), “Wild Boar” (Luad), “Bust of Dr. Ricardo Carcinero” (Luad, 1892-1893), “Bust of Gen. Blanco” (Ivory), “Josephine’s Head” (Luad), “Bust of Gov. Carnicero and his Wife” (Luad, 1895), “Public Faucets representing a Lion’s Head” (Terra Cotta, 1894-1895), “Josephine Sleeping” (Plaster, 1895-1896).
Mga Likhang Kahoy: “Medallion of Josephine Bracken” (Kahoy, 1895-1896), “Two Gate Columns” (Kahoy), “Marionette in the form of a Clown” (Kahoy; 1894-1895), “A Gay Franciscan Friar beside a Wine Bottle” (Kahoy, 1893), “Biscuit Mold” (Kahoy, 1893), “Wooden Platters” (Kahoy, 1894-1896), “Three Wooden Tops of Different Sizes” (Kahoy, 1894), “A Bowl of Pipe Representing A Girl’s Head” (Kahoy).
Chess: Isang Kanlungan para sa Napakatalinong Isip ni Rizal
Sa kabila ng kanyang abalang iskedyul at ng mga pasanin na ipinataw ng mga awtoridad ng Espanya, patuloy na naglaan si Rizal ng oras para sa mga aktibidad na nagpapalusog sa kanyang talino at espiritu. Kapag hindi siya nagbabasa, nagsusulat, o nakikibahagi sa mga proyekto ng komunidad, madalas na bumaling si Rizal sa chess. Bakit partikular na larong ito? Ano ang tungkol sa chess na umakit sa isang napakatalinong indibidwal?
Naunawaan ni Rizal, sa kanyang malawak na kaalaman at pananaw sa hinaharap, ang malalim na benepisyo ng chess para sa mindfulness at mental na kapakanan. Para sa kanya, ang chess ay higit pa sa isang libangan; ito ay isang labasan para sa pagkadismaya, isang labanan laban sa pagkabagot ng isang liblib na isla, at isang makapangyarihang kasangkapan upang patalasin ang kanyang estratehikong pag-iisip.
Pagdating niya sa Dapitan noong 1892, isang malayong bayan sa Zamboanga del Norte, nakakita si Rizal ng nakakagulat na antas ng kalayaan sa ilalim ng mabait na pagbabantay ni Ricardo Carnicero, ang komandante. Ang awtonomiyang ito ay nagbigay-daan kay Rizal na ipagpatuloy ang kanyang maraming proyekto at, higit sa lahat, upang magpakasawa sa kanyang mga sining at intelektwal na hangarin, kabilang ang chess. Dahil sa kanyang prolipikong output sa sining, malinaw na itinuring ni Rizal ang chess hindi lamang bilang pagsubok ng lakas, kundi bilang isang laro ng sining at pagkamalikhain.
Hindi alam ng marami, si Rizal ay isang masugid na manlalaro ng chess sa Dapitan. Ang laro ay naging kanyang laging kasama, nag-aalok ng isang natatanging uri ng pakikisama sa kanyang pag-iisa. Ang chessboard at ang mga piraso nito ay nagbigay sa kanya ng isang “sandata” upang supilin ang mga kalaban nang walang pagdanak ng dugo, isang metapora para sa kanyang sariling intelektwal na pakikibaka laban sa pang-aapi. Maaari niyang gamitin ang kanyang estratehikong talino, igalaw ang mga piraso na parang nag-uutos ng mga tropa, nakakahanap ng malalim na koneksyon sa pagitan ng laro at ng kanyang mga adhikain para sa kanyang bayan.
Isipin si Rizal, malalim ang iniisip, inililipat ang isang kabayo upang salakayin ang reyna at tore ng kalaban, o masinsinang pinaplano ang kanyang depensa kapag ang kanyang hari ay nasa ilalim ng presyon. Isipin siyang humaharap sa isang zugzwang – isang sitwasyon sa chess kung saan napipilitan ang isang manlalaro na gumawa ng isang hindi kanais-nais na galaw. Siya ba, tulad ng mga Katipunero na humaharap sa lakas ng Espanya, ay pipiliing lumaban o buong-pusong tatanggapin ang pagkatalo? Alam ni Rizal, ang strategist, na ang paghahanap ng pinakaangkop na tugon sa isang mapaghamong sitwasyon ay nangangailangan ng isang kalmado at mapagpasya na isip.
Chess bilang Microcosm ng Pakikibaka ng Pilipinas
Ang laro ng chess ay nagsilbing isang makapangyarihang microcosm ng sitwasyon ng Pilipinas noong panahon ni Rizal. Tulad ng isang manlalaro ng chess na maaaring mapilit sa isang zugzwang, ang mga mamamayang Pilipino, sa ilalim ng pamamahala ng Espanya, ay nasa isang dehadong posisyon, ngunit napilitang kumilos. Habang pinili nina Bonifacio at ng Katipunan ang armadong labanan, pinili ni Rizal ang intelektwal na digmaan, nagpukaw ng mga reporma sa pamamagitan ng kanyang makapangyarihang mga sinulat. Bilang isang bihasang manlalaro ng chess, naunawaan ni Rizal na ang diskarte ay maaaring magdulot ng matibay at pangmatagalang reporma, mas epektibo kaysa sa panandaliang taktika.
Sa huli, naglaro si Jose Rizal ng chess sa Dapitan para sa malalim na dahilan. Hindi lang ito tungkol sa pagpapalipas ng oras; ito ay tungkol sa patuloy na pagpapatalas ng kanyang isip. Bilang isang repormista at strategist, ginamit niya ang chess upang bigyang-diin ang kritikal na kahalagahan ng isang kalmadong isip sa gitna ng labanan. Ang laro ay nagbigay ng hamon sa isip, isang malikhaing instrumento para sa kanyang mapanuring at masining na espiritu, isang matatag na kasama sa kanyang pag-iisa, at isang mahalagang takas mula sa malupit na katotohanan ng kanyang pagpapatapon.
Ang pagkahilig ni Rizal sa chess ay nagpapaalala sa atin na kahit sa pinakamahirap na sitwasyon, ang isip ng tao ay nananabik sa pakikipag-ugnayan, pagkamalikhain, at estratehikong pag-iisip. Pinatibay din nito ang walang hanggang karunungan ni Steinitz: marahil ang isang tunay na mahusay na manlalaro, na malalim na nakalubog sa laro, ay nagtataglay lamang ng mga inspirasyong kaisipan.
Online Digital Content 